Wikipedia:Bofartikel

meie

D' Oud-Egyptische kunste sloat up de cultuur in 't antieke Egypte. D' êeste monumentoale bouwwerkn ter weireld vindn me were in Egypte. D' Egyptenoarn makten under gebouwn zo grôot omdan ze gemakt woarn vo d' êeuwigheid. Ze zyn in massieve nateurstêen upgetrokken. Da makt da den bouw vor één zo'n monument enorm vele materioal, werk en tyd kostege vo 't ofgewerkt te krygn.

D' Egyptenoarn gebruuktn e beeldschrift, d' hiëroglyfen. Ollêne ne klêene groep van gelêerde schryvers verstoend da schrift. (Mêer leezn).

april

De Woaterholle (1285-1787) was e middelêeuws gebouw in Brugge, die boovn de riviere de Reie gebouwd was ip de Markt, tusschn de Philipstockstroate en de Breidelstroate.

In de Gotische overdekte Woaterholle, die uniek was in de Nederlandn, kostn klêne bôotn die van Damme kwoamn under marchandise loadn en lossen.

In 1787 wierd 't gebouw ofgebrookn. D'r zyn nog twêe piloarn van te zien in den Arentshof, den hof van 't Arentshuus, tusschn 't Groeningemuseum en 't Gruuthusemuseum. (Mêer leezn).

moarte

Pieter de Coninck wos e Brugse volksleider die stamdege uut e hêel geweune weversfamilie. Je koste wree goed klappen en zyn publiek zodoanig overtugen dan z' em overal zou'n gevolgd hen. Je stoend an de basis van de Vlamse volksipstand die leidde toet de Guldenspôrenslag. Korts vo 't begun van die slag is Pieter de Coninck me twêe van z'n zeuns toet ridder geslegen. (Mêer leezn).

juli

De geologie van West-Vloandern begint in 't Ordovicium / Siluur, zô 'n 500 toe 400 Ma gelêen. Ton was West-Vloandern 'n dêel van Avalonia, e microcontinent die was ofgebrookn van Gondwana, en op 'n koers was vor 'n botsienge mè Laurentia en Baltica. Avalonia bestound uut zudelik Ierland, Iengeland en Wales, Holland, België en 't noordwestn van Vrankryk. Ot Avalonia begost te botsn met de twêe andere continentn èt dat anleidienge gegeevn an 't Brabants Massief, en dat is in den ounderground van West-Vloandern nog oltyd 't fundament van de geologie. (Mêer leezn)

juni

Gustaaf Roels was e Brugsche graveur die vor 't grotste dêel van zyn leevn by Ancot gewerkt et, en zyn grotste "claim to fame" is dat je de bekende koperploatn van Marcus Gerards e gekopieerd up tien lithografische stêenn. Van Ancot mocht je zyn name nie up de stêenn zetten, mo dat et je dievelinge toch gedoan, an de westkant van 't belfort. (Mêer leezn)

meie

De Brugsche reien zyn de kanoaltjes die genoemd zyn no de Reie, de riviere die in den tyd deur de stad stroomde. Nu vormn z'êen van de belangrykste attracties vo de bezoekers.

Deur de vele reitjes en boogbruggn wordt Brugge 't Venetië van ’t Nôordn genoemd. Typisch ip ‘t woater zyn de zwoann en de roundvoartbôotjes vo toeriestn. (Mêer leezn)

april

Pruussn (Duuts: Preußen) was een historische stoat in Centroal-Europa die vôortgroeide uut 't hertogdom Pruussn en 't markgroafschap Brandenburg.

De stoat was vernoemd noa d' Oude Pruussn, e Baltische stam die gevestigd was an de zuudôostkust van de Baltische Zêe. Under toale was 't Oudpruussisch. (Mêer leezn)

moarte

Tom Van Grieken es nen Antwerpschn Vlams-nationalistieschn polletieker van't Vlaams Belang.

By de verkiezingn van 2019 wostie lysttrekker van de federoale Antwerpsche lyste. De party wos de grotste winnoare en Van Grieken wierd verkooz'n in de federoale Koamer. Derachter wierd ie by d'êeste regeeriengsounderandeliengn ountvangn deur keunienk Filip ip't paleys in Brussel, den êeste kêe in de geschiedenisse datter e polletieker van't Vlaams Belang deur de keunienk wierd ountvangn. (Mêer leezn)

februoari

Adolf Hitler wos e polletieker en uutendelik de dictator van Nazi-Duutsland in 'n Twiddn Weireldôorlog. En is nôojs effectif verôordêeld, moar en is morêel verantwôordelik acht voe de dôod va miljoenn menschn, ounder anger om en by de zes miljoen Joodn. (Mêer leezn)

januoari

D' indêlienge van de zoogbêestn is nog olsan nie hêeltegansten vaste. Binst dan de ordn redelik goed vasteliggn, gebeure 't wel da DNA-ounderzoek getoogd hèt dan de verschillende ordn anders by mankoar passn dan dat er vroeger gepeisd wierd. (Mêer leezn)

december

Wilgn of wulgn zyn loofboomn of struukn uut e geslacht van de wilgachtign. Die wienterkoale plantn wordn mêest gevoendn ip natte plekkn in 't Nôordlik Oafroend in streekn met e gemoatigd of koud klimoat. Sommigte wilgn groein lêege by de groend of zyn kruupnde struukn.

De bloarn en de schusse van de wilge zyn vermeld gewist in oude geschriftn uut Assyrië, Sumer en Egypte met e remedie teegn kopzêer en kors, en in Oud-Grieknland schrêef de nateurkundign Hippocrates over de medische eignschappn in de vuufde êeuwe vo Christus. (Mêer leezn)

november

Kassel (Frans: Cassel) es 'n stad en gemêente in Vrankryk in 't Noorderdepartement. 't Ligt in Frans-Vloandern boovn ip de Kasselberg.

Oloewel da Kassel ol mêer of 300 joar by Vrankryk ôort, es 't nog vrêe Vlams van karakter en uutzichte, wa de plekke in trek makt by toeristn uut Vloandern, mor ôok by Fransche uut de reste van 't land. Radio Uylenspiegel es nen vrye radio uut Kassel die uutzendt in 't Frans-Vlams en doamee 't Vlams wilt promootn in Vrankryk. (Mêer leezn)

oktober

E koter of meerkoet (Fulica atra) is e sôorte woaterveugel uut de familie van de ralln.

Koters zyn hêlegans zwort, buutn nunder bek en nunder vôoroofd, die snêeuwwit zyn en ezô indeliks ofsteekn teegn de reste van nunder lyf. Ze kommn tout 38 cantimeiter lank en nunder pôotn zyn groene me têentjes die roundachtig zyn en woamei dan ze goed over 't woater kunn loopn voun an te zettn an ze wulln vliegn. (Mêer leezn)

september

Rysel is de grotste stad in 't Noorderdepartement van Vrankryk, ip viftien kilometer van de Schreve mè West-Vloandern en Henegouwn. Historisch gezien is Rysel d'n hoofdstad van Rysels-Vloandern. 't Ligt an de riviere de Deule. Rysel lag in de vroege middelêeuwn nog ip de toalgrenze tusschn 't Vlams (ofte Middelnederlands) en 't Frans. (Mêer leezn)

ogustus

De lêeuw is e grôte roofbêeste uut de familie van de katachtign. De grôotte en de moann van 't vintje gift hem een imposant uutzicht, woadeure dat 'n dikwils de keunienk van de bêestn genoemd wordt. Olhoewel dan de vintjes der indrukwekkend uutzien, doen de vrouwtjes 't grotste dêel van 't werk by 't jaagn. Van de katachtign is de lêeuw den ênigstn die in socioale groepn leeft, en normoal gezien goan de lêeuwinn t' hope up jacht. (Mêer leezn)

juli

Veugelpyk is e kaffeesport die officieel darts noemt. 't Is overol in de weireld espeeld, mo 't komt van Iengeland. Vroeger hiengt er in iedern kaffee e veugelpyk, nu is dat e bitje emienderd, mo 't zyn der ogliek nog vele. De bedoelienge is voun me drie pyltjes (darts in 't Iengels) zoe goed meugelik te smytn. (Mêer leezn)

juni

Remi Drieux, ofte in e gelatyniseerde versie Remigius Driutius, wos e Vlamsche gêestelykn, bisschop van Lêeuwardn en derachter van Brugge. Je wos den oudstn van neegn kinders. De familje Drieux wos e redelyk ryke familje die ol sedert generoasjes gevestigd wos in Volckerinckhove in de kasselry Kassel. (Mêer leezn)

meie

E zunsverduusterienge geburt ot de moane tusschn de zunne en d' eirde passèrt en de zunne gedêeltelik of hêelteganstn bedekt. Da kad ollêne gebeurn by nieuwe moane on de zunne en de moane in conjunctie mè mankoar stoan gelik da me ze zien vanof d' eirde. Per joar gebeurn der gemiddeld tusschn twêe en vuuf zunsverduusteriengn. (Mêer leezn)

april

D' Azôorn (Portugees: Açores) is en eilandngroep die êen van de twêe autonome regio's van Portugal is ('n andern is Madeira). Ze liggn in 'n Atlantischn Oceoan, up e goe 1500 kilomeiters van Lissabon en bykan 4000 kilomeiters van 'n ôostkust van Nôord-Amerika. De mêeste menschn leevn van te boern, te visschn of van 't toerisme. (Mêer leezn)

februoari

François-Cornil Bart, verzekers geboorn in Duunkerke, wos nen Franschn marine-officier die surtout actief wos in d' 18e êeuwe. Je wos de zeune van Jan Bart en èt in zyn jeugd nog nen tyd ounder commande van zyn voader gevoarn. Ip't ende van zyn carrière wos tie vice-admiral van de "flotte du Ponant" ('t ounderdêel van de Fransche marine die voer ip 't Kanoal en d'Atlantische Océoane).

Ne wos ne vrêe goe zêeman en militair mo stound deur d'ôoge repuutoasje van zyn voader Jan Bart olsan nog te vele in zyn schowte en wierd er te vele mee vergeleekn. In Duunkerke kun je nog zyn graftombe ziene in de Sint-Elôoiskerke en der es ôok e stroate noar em genoemd.

• (Mêer leezn)

juni

Gian Lorenzo Bernini was 'n Italioanschn beeldhouwer, architect en kunstschilder binst de barok. Tegoare mè zyn grôotn concurrent Francesco Borromini ist 'n bepoalnd gewist vor hoe da Rome d'r nu uutziet.

Bernini zyn kunstfonteinn zyn e soamnspel van woater en stêen. De figeurn kommn mêestol uut de klassieke riviere- en zêe-mythologie. (mêer leezn).

meie

Rainer Maria Rilke was e Bohêems-Ôostnryksche dichter en romangschryver, weireldwyd erkend lik êen van de belangrykste lyrische dichters in de Duutsche toale. Zyn geschriftn omvattn e romang, verschillnde verzoamliengn gedichtn en bundels brievn. De diep-existentialistische oendrwerpn moakn da Rilke gezien wordt lik 'n overgangsfigeure tusschn de traditionele en de modernistische schryvers. (mêer leezn).

april

Maniërisme is den term vor e kunststromienge die ountstound in Italië binst de 16ste êeuwe. 't Was e vôortzettienge van de Renaissance en vormde den overgank no de Barok. In teegnstellienge tout de kunstenoars van de Renaissance, die under an de klassieke regels hieldn, wildn de maniëristn e mêer persôonlyke, expressieve styl creëern. Ze brochtn under ideeën en emoties mêer tout uutdrukkienge.

Kenmerkn van 't Maniërisme zyn: overdryvienge van 't bewegiengsspel, ipvollend langgerekte figeurn, disproportionerienge, gecomplikeerde composities en houdiengn, voyeuristische seksuele scènes en ounrealistisch kleurgebruuk. (mêer leezn).

moarte

Thomas Hobbes wos nen Iengelschn filosôof die olgemêen wierd gezien lyk êen van de groundleggers van de moderne polletieke filosofie. Zyn bekendste werk es zyn in 1651 uutgekommn boek Leviathan.

Hobbes gink er van uut da de mienschn "van nateure" angeleyd zyn vo ollêene mo ulder eign belang te zoekn. Volgens em es de oersoamnleevienge der êen van en êeuwigdeurend conflict. D' êenigste iplossieng bestoat der uut van beroep te doen ip rationêel inzicht en ounder mekôar regels of te spreekn over de maniere woarip de leed'n van de soamenleevienge me mekoar moen omgoane. (mêer leezn).

februoari

Sleedôorns (Prunus spinosa of prume mè stekkers) zyn e sôorte van lêge boomn of struukn uut de familie van de pruumn. In West-Vloandern groein z'e bitje overol, surtout in geskantn, houtkantn en an 'n bôord van busschn.

Van de pruumn kut er vanolles emakt zyn, mo ze moetn êest bevrozzn ewist zyn, aars smoakn ze te zerp. 't Is geleie van emakt, wyn, kortndrank en likeurtjes. Ze zyn belangryk voun e masse sôortn byen, vlienders en mottn, die der nunder eiers up leggn en woavan dan de rupsn oftewel de bloarn eetn oftewel de pruumn. (mêer leezn).

januoari

Marokko is e land in 't westn van Nôord-Afrika, gekenmerkt deur e ruw bergachtig binneland, grôote stikn woestyne en zowel kustn an de Middellandsche Zêe lik an den Atlantischn Oceoan.

Marokko et e geschiednisse van oenafanklikeid, tgêen nie 't gevol was vo de gebeurs. Zyn aparte kultuur is e mienglienge van Arabische, Berbersche, Sub-Sahareesche en Europeesche invloedn. (mêer leezn).

december

E vulkoan is een openienge an d' uppervlakte van e planete woar da gesmoltn gestêente (magma), gaze en brokkn gestêente (tefra) no buutn kommn. Round zuk openiengn wordt er dikwils een berg gevormd. De momentn woar da materioal uut e vulkoan gesmeetn wordt noemn me een uutbarstienge of een eruptie.

Up d'eirde wordn vulkoann mêestol gevoundn an de grenzn tussn tektonische ploatn. Vulkoann goan dikwils t'hope met eirdbeviengn en andere vulkoanische verschynsels lik geisers of warmwoaterbronn. (mêer leezn).

november

Durante degli Alighieri, verkort Dante Alighieri of simpelweg Dante, was e belangrykn Italioanschn dichter uut de Middelêeuwen. Zyn Goddelikke Komedie, ôorspronklik genoamd in 't Italioans Comedìa, loater derby gevoegd Divina deur Boccaccio, is bykans oovral bekeekn lik 't grotste letterkundig werk uut 't Italioans en e mêesterwerk van de weireldliterateure.

In Italië noemn z'hem il Sommo Poeta ("den ipperstn dichter"). Dante is ook bekend lik "de voader van d' Italioansche toale". (mêer leezn).

oktober

De Slag by Nieuwpoort wos e directe confrountoasje tusschn d'Ollanders en de Spanjoardn in 1600 da bepoalend èt gewist vo de voddere betrekkiengn tusschn d' upstandige Noordelikke Nederlandn en de Spanjoardn in de Zudelikke Nederlandn.

An 't ende van de XVIe eeuwe wos den Spoanschn keunienk Filips II de Lege Landn van de Zeventien Provinciën gildig beu. Ol joarn ad ie d'r styf vele legertroepn en geld in gestookn, en je zat nog osan vulup in oorloge mè 't Fransche en mè Olland. Vor em nie te vele mè van die probleemn te moetn antrekkn, goft ie ze lik trouwcadeau an zyn dochter, de infanta Isabella en eurne vint ertog Albrecht van Oostnryk. (mêer leezn).

september

Sir Isaac Newton was een Iengelsn nateurkundign, wiskundign, astronoom, nateurfilosoof, alchemist en theoloog.

In zyn hoofdwerk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica uut 1687 beschreeft je ounder andere de zwoartekrachtswette en de drie wettn van Newton, woadeure dat je de groundlegger van de klassieke mechanica wierd.

Up 't gebied van optiek schreeft je de klassieker Opticks, vound je de Newton-telescoop uut en ountwikkelde de theorie da wit licht uut een spectrum van verschillende kleurn bestoat, gebasèrd up het prisma. (mêer leezn).

ogustus

Lodewyk van Male (1330-1384) was de zeune van Lodewyk I van Vloandern en Margaretha van Frankryk. Achter den dôod van ze voader by de Slag van Crécy in 1346, erfdegt ie de groafschappn Vloandern, Nevers en Rethel en achter den dôod van ze moeder in 1382 ôok Artesië en Franche-Comté.

In 1379 begostn de Gentsche ipstandn teegn hem, ounder leidienge van Filips van Artevelde. Brugge stound wel an de kant van de groaf en azo begost de rivaliteit tusschn de twi steedn. (mêer leezn).

juli

De Leo Belgicus, Latyn vo Nederlandsche Lêeuw, is e koarte van de Lêge Landn, 't gebied da tegenwôordig Olland, België en Luxemburg besloat, die in de vorm van e lêeuw is getêkend.

Olhoewel dat de name "Belgica" nu gereservèrd is vo de Zudelike Nederlandn (België), wierdn de Lêge Landn up zyn hêeln (vôor de splitsienge tusschn nôord en zuud) in 't Latyn as Belgica angeduud. Azo stoat der up sommigte koartn toet lange achter d' ounafhankelikheid van Olland de name Belgium Foederatum. (mêer leezn).

juni

Oudiengels wos e West-Germoansche toale die in Iengeland gesprookn wos in de periode 450 tout round 1100.

Oorsprounkelik wos 't e miengelienge van de toaln van de Germoansche stammn Angeln en Saksn. Gedreevn deur de grote volksveruuziengn die toun an 'n gank woarn, zyn die stammn vanof Noord-Duutsland en Zuud-Denemarkn massoal na Iengeland uutgeweekn. Moar en deel es ook gestrand in wuk da nu Friesland es, in 't noordn van Olland. Da verkloart voewuk da Oudiengels en Oudfries zo goed up mekkoar trekkn. (mêer leezn).

meie

'n Bruunn beir is e grôte sôorte van beir en d'ênigste sôorte die in Europa leeft. In België hèn der vroeger nog brune beirn ezeetn, mo ze zyn ol van in de Middelêeuwn uuteroeid.

Brune beirn zien der dikke en vet uut, mo dat is ollêne ezo juuste vôorn nunder wientersloape. Ze kunn zêre loopn, toet 60 ter eure en ze kunn oek goed klemmn. Z'hen grôte, brêe pôotn me grôte klowwers, woamei dan ze oundermêer goed kunn groavn. E koppel beirn bluuft mor êentige weekn per joar tope, de reste van 't joar tjooln ze ollêne round voun teetn te zoekn. (mêer leezn).

april

Greveliengn, in 't Frans Gravelines, is e gemêente in 't Noorderdepartement in 't nôordn van Vrankryk. 't Ligt in Frans-Vloandern an d' Opoalkust woar dat de riviere de Aa in de Nôordzêe uutkomt. De Aa wos lange tyd de grenze tusschn Vrankryk en 't Groafschap Vloandern en es nu nog de grenze tusschn 't Noorderdepartement en 't Nauw van Kales.

't Stad zelve is ountstoan in 't middn van de 12e êeuwe, toen da Groaf van Vloandern Diederik van den Elzas besliste van der e zêehoavn te stichtn. (mêer leezn).

moarte

Karel van Denemarkn, loater Karel de Goein genoemd, was Groaf van Vloandern van 1119 tout an zyn dôod. J'is vermôord gewist in de Sint-Donaaskerke ip den Burg in Brugge.

Karel de Goein was styf populair by 't geweun volk, van doa zyn bynoame. In 1124-1125 wast er houngersnôod en je zorgde da 't groan nie te diere verkocht wierd en dan d'oarme en zwakke menschn an eetn kostn geroakn. Je steunde ze en verdedigde ze teegn de ryke. Doadeure kwoamn der wryviengn tusschn hem en d' Erembalds, want Karel wildeg' hunder macht vermindern. (mêer leezn).

oktober

E rund is en eevnoevign van de familie holhôornign. E vrouwelik rund wordt e koe genaamd, e mannelik rund e stier, e pasgeboorn of jounk rund e kolf, e jounk vrouwelik rund e veize en ne stier die ze ball'n kwyt is nen osse.

Runders zyn nutsbêestn. Vroeger wiern ze g'oudn os trekbêestn. Ze dien'n ook voor ip t'eetn en voor under vel. Koeien worn vaneigens g'oudn voor underne melk.

België's nationaal rund is 't Belgisch Witblauw. 't Is e supergespierd rund mè mager vlêes, ôok wel kachtelgat genoemd. (mêer leezn).

september

Jacob Van Maerlant (Brugse Vrye, ca. 1230 - Damme, 1293) wos ne Vlamsche schryver die schreef in de volkstoale. Je studeerde an de Sint-Donoaskapittelschole en oalde z'n bronn uut d'abdyen Ten Duunn en Ter Doest. Y eit zuk en kart miljoen verzn van 't Latyn na 't Diets vertoald. Zyn bekendste werkn zyn Der naturen bloeme, Rijmbijbel en Spieghel historiael.

Up de mart van Damme, vô 't staduus, stoat er 'n standbild van em, gemakt deur den Brugschn beeldouwer Hendrik Pickery. (mêer leezn).

ogustus

Wales is e schiereiland te westn van Midden-Iengeland en makt dêel uut van 't Verênigd Keunienkryk. De mensn van Wales zyn van Keltische ofkomste, en under toale is verwant an Iers en Schots Gaelic, Bretoens en 't uutgestorvn Cornish.

Little England beyond Wales is de name die gegeevn was an e streke in 't zuudn van Pembrokeshire, wor dan Vlamiengn noa toe zyn g'emigreerd, on stormn in 't joar 1106 de Vlamse Kust vrêe schoa en angedoan. (mêer leezn).

juli

Jan Baert of Jean Bart in 't Fransche wos e Vlamsche Duunkerksche koaper die 't mêerndêel van zyn leevn in Franschn dienst i gevoarn. J'et ôok een tydje gediend ounder den Hollandschn admiroal Michiel De Ruyter, mor oalde zyn grôotste successn byst de Neegnjoarign Oorloge. Je klapte Vlams juste lyk hêel zyn familje. Jan Baert wos beroemd deur zyn couroage en maneuvers. Ip 't ende van zyn leevn ad 'n 386 bôotn veroverd en vele andre loatn zienkn of in brande loatn vliegn. (mêer leezn).

juni

Vlas (Linum usitatissimum) es een gewas dat ip 't land groeit en da gebruukt weirdt vô linn klêern van te moakn. 't Is onlosmoakelik verbondn met de Leiestreke omdat in 't begun, het zôgenoamde rôotn, het vortn van de stiengl dus, in de Leie gebeurde. Loater gieng dat in rôteryen mè warm woater, 't gêne da rapper affeseerde. (mêer leezn).

meie

Lodewyk van Gruuthuse was de belangrykstn telg van e grôot patriciërsgeslacht in Brugge binst de 15e êeuwe. De lyfspreuke van de familie was: Plus est en vous.

De noame Gruuthuse houdt verband met de middeleeuwsche brouwers. Vor under bier smoake te geevn, gebruuktn z'in dien tyd gruut, e soamnstellienge van gedroogde blommn en plantn.

't Paleis of 't hof van d'heern van Gruuthuse wordt nu gebruukt als Gruuthusemuseum. (meêr leezn).

april

Hommel is e plante die toet voe kort vôornoamelik ekwikt wos voer in bier te doen. In de knops zit er e stoffe die e zeure smoake gift an 't bier. 'n Dag va vandoage gebruukn ze 't oek mêer e mêer voer in medicamentn te doen. 't Bestoan oek zaksjes en hoofdkussens, evuld mi hommel. Dat zoudt e nateurlik slapmiddel zyn.

In Belgie is surtout de streke va Poperienge styf ekend voe nundern hommel. (meêr leezn).

moarte

De Brugse Mettn woarn een ipstand in Brugge, den 18ste meie 1302, teegn de Fransche keunienk Filips de Schôonn. De Bruggeliengn vermôordegen die nacht 1.500 Fransmans en Lelioards. Da was d' anleidienge vo de Guldnspoornslag ip 11 juli in Kortryk.

Begin meie was Willem van Gullik, kleenzeune van Gwyde van Dampierre, in Brugge angekommen woar dat ie em t'ope sloeg mè Pieter de Coninck, anvoerder van de Brugse ipstandeliengn. (meêr leezn).

februoari

Duunkerke is e stad in de Nord, dichte by de De Schreve. 't Is 't cultureel centrum vô Frans-Vloandern en wat dat er nog overschiet van 't Vlams in de Fransche streke tusschen de Leie en de Nôordzêe. In Duunkerke zelve bestoat et Dunkerquois, 't lokoal dialect da straf an 't West-Vlams doe peizen, lik in 't carnavalliedje La Visschersbende. (meêr leezn).

januoari

Ingveoons of Noordzeegermoans es de benoamienge vo typische kenmerkn van bepoalde West-Germoansche toaln die lanks de Noordzee gesprookn èn gewist. Toalhistorici zien in den Ingveoonschn invloed up 't West-Vlams e bewys dat den invloed van de Friezn in d'eeste eeuwn tot an Vloandern kwam. De noame Ingveoons es ofkomstig van Ingvaeones. Da wos de noame die de Romeinsche schryver en historicus Tacitus gegeevn èt an sommige Germoansche stammn lik de Angeln, Friezn en Saksn. (vodder leezn).

december

Vlienders, flieflotters of beutervliegn zyn insectn uut de orde Lepidoptera, de vlienders en de mottn. 't Zyn voun 't moment e stik of 20 000 verschillige sôortn in 3 superfamilies: d'echte vlienders (Papilionoidea), de dikkoptjes (Hesperiidae) en de mottevlienders (Hedylidae).

Vlienders hen 4 foazn in nunder leevn: ei, rupse, coconne en vulwassn vliender. Omdan der vele zyn die upvollnde kleurn hen, zyn der menschn die ze vergoarn. (Klik hier vo vôort te leezn).

november

Helium (He) is e scheikundig element van het type edelgas, wat da wil zeggn da 't hêel reks in de tabelle van Mendeljev stoat. 't Is e kleurlôos, smoaklôos, reuklôos, byna inert, nie-toxisch gas. 't Komt praktisch assan voren als goaze gezien dan der extreme omstandigheedn nodig zyn voen 't zodoanig te compresseern/ofkoeln da 't vloeiboar wordt.

A je helium inoasemt verandert het timbre va je stemme zodoanig da je tydelik e piepstemmetje krygt. (Klik hier vo vôort te leezn).

oktober

't Zunnestelsel bestoat uut de zunne en ol d' astronomische hemellichoamn die der round droain en ollemolle ontstoan zyn deur 't involln van e grôte wolke van gaze en ys, omtrent 4,6 miljaar joar geleen. De terrestrische planeetn Mercurius, Venus, d' Eirde en Mars bestoan hoofzakelik uut rotse en metoal; de gasreuzn Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus uut woaterstoffe en helium. (Klik hier vo vôort te leezn).

september

John Clare (1793 - 1864) was 'n Iengelschn dichtre, de zeune van e boereknecht, die bekend wierd vô ze prachtige vôorstelliengn van 't Iengelsche buutnleevn. In zyn tyd was Clare algemêen bekend lik de "Boeredichtre van Northamptonshire". Clare was taamlik vergeetn in de loatre 19ste êeuwe, moa dr kwam nieuwe belangstellienge vô zyn werk en y is nu bekeekn lik êen van de belangrykste dichters van zyn tyd. (Klik hier vo vôort te leezn).

ogustus

Ysveugels (Alcedo atthis) zyn e sôorte van veugels die surtout upvolln omdan ze zukke stravve kleurn hen, etwot die in gemoatigde streekn redelik uutzounderlik is. Z'eetn verre ollêne bêestn die in 't woater zittn, mêestol vis, mor oek dikkoptjes, fernient, woaterslekkn en klêne kreeftjes. Ze joagn deur te wachtn up e taksje boovn 't woater en toune an 40 ter heure in 't woater te schietn. (Klik hier voe vôort te leezn).

juli

't Zwyn (Sus scrofa domesticus) is e gedomesticeerd wild zwyn. 't Es e vrêe belangryke bêeste vô de West-Vloamiengn. E vrouwelik zwyn wordt e zeuge genoemd, e mannelik zwyn nen beir en e jounk e vikken.

Zwyns wordn massoal gekwêekt vor under vlêes. E zwyn es êen van de mêest stressgevoelige bêesten da we kenn. Doarom wirdn ze lankstom minder buten gekwêekt. (Klik hier vo vodder te leezn).

juni

Ysland is een eiland in de Nôord-Atlantischen Oceoan tussen Groenland en 't vasteland van Europa.

't Ligt up de Mid-Atlantische Rugge, en is doadeure vulkoanisch vrê actief. 't Binnenland is moa dinne bevolkt, met een landschap da voa 't grotste dêel bestoat uut woestyne, bergn en gletsjers. (Klik hier vo verder te leezn).

oktober

De Hanze was e groeperienge van commercantn en steedn van Nôord-Europa round de Nôordzêe en de Ôostzêe binst de middelêeuwn. De Hanze is styf belangryk gewist vo de geschiedenisse van Brugge. De stad groeide uut tout de belangrykste markt van 't Westn. (Klik hier vo verder te leezn).

september

Ploatntektoniek (van 't Grieks tekton, wa da "bouwer" of "daklegger" wil zeggn) beschryft de grôotschoalse bewegiengn van de lithosfeer van d'eirde.

Eirdbeviengn, vulkoann, gebergtevormienge en oceoantroggn kommn ollemoale vôorn an de grenzn tussn tektonische ploatn. (Klik hier vo verder te leezn).

ogustus

't Oudnederlands es d'oudste toalfoase van et Nederlands en lopt à peu près van 500 n.C. tot 1150 n.C.

Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu. Da zinnetje es per toeval ountdekt gewist in 1932 in Oxford. Ounderzoek van 't perkament en van de plekke van de vounste wees uut dat et zou geschreevn gewist hèn deur nen West-Vlamschn monnik die in Kent (Zuud-Iengeland) up bezoek wos. 't Fragment zou dus Oudwestnederfrankisch zyn. Klik hier vo vodder te leezn.

juli

Yper is de grotste stee van den Westhoek en de zesde grotste van West-Vloandern.

De bynoame van Yper is de Kattestad. Schone pleksjes voe te goan bekykn zyn de loaknolln, de Sint-Moartnskathedroale, de vestn en de Menepoorte, woa da ze iedern oavend 'n Last Post bloazn. Klik hier vo vodder te leezn.

juni

Den barok es e kunststromienge da heur hogtepunt gekend hèit in de zeevntienste eeuwe.

Den barokkn styl wos e religieuze reactie up de renaissance woa da den miens nog centroal stound. Barok wos den flamboyantn styl woamei da de katholieke kerke heur overwinnienge up 't protestantisme vierde, want 'n upmars van 't calvinisme wos tegeng'houdn. Reuzegrote religieuze ofbeeldiengn, drie reekn van piloarn boovn mekkoar, veel vierpottn en uutbundige versieriengn typeern de barokke kerkgebouwn van de jezuïetn dan de bewoarders woarn van de katholieke kerke tegen de protestantn. Klik hier vo vodder te leezn.

april

Reeën (Capreolus capreolus) zyn klêne hertn die vôornkommn in verre hêel Europa, Turkeye en de Kaspische Zêe. In België woarn der verre ginne nemi achter 'n Twiddn Weireldôorloge, mo de populoasche et nem ersteld, oundermêer deur migroasche van Duutsland en 't Fransche. In West-Vloandern zyn de busschn round Poperienge en Heuvelland ideoal doavôorn. Klik hier vo vodder te leezn.

moarte

D'evoluusje van den miens es e weetnschappelikke theorie uut de biologie da beweirt dan de mienschn lik dan ze zynder der nu uutziene e soorte es da g'evolueerd es uut andere soortn. Sommigste van die soortn woarn verzekers voorouders van Homo sapiens, andere soortn woarn zytakkn die evolutionair doodliepn.

Der es hillegansn ginnen consensus over de juste evoluusje van uze soorte. 't Out of Africa-model verounderstelt da den modernen miens hem ollene in Afrika hèit ountwikkeld. Den tegenhanger doavan da tientalln joarn lank gevolgd hèit gewist, es 't multiregionoal model. Klik hier vo vodder te leezn.

januoari

Brugge es en oude hoofdstee van 't groafschap Vloandern en wos in de Loate Middeleeuwn e groot economisch en cultureel centrum. Deur den ounverwachtsn dood van den Bourgondischn hertog Karel den Stoutn en vlak d'rachter van zyn nog styf jounge dochter Maria van Bourgondië kwom d'r doar en ende an. Klik hier vo vodder te leezn over de geschiedenisse van Brugge.

december

Kalissie, kalisje (Nôord-West-Vloandern) of kolisje (Zuud-West-Vloandern) (AN zoethout) is de noame van stikskes van de wortelstok van Glycyrrhiza glabra, een plante die familie is van de errewete.

In de wortels van die plante zit er een zoetstoffe die 30 tot 50 keers stravver is dan suker, moa nie slicht is vo de tandn. Ôok ol moe je der styf an sjiekn en zuugn, toch wos kalissiehout populair by de kinders totdat er gemakkelikker t'eetn spekkn ip de mart kwoamn. (vodder leezn)

november

Het vôorgeborchte of Limbus es woa da, volgens de katholieke kerke, de vroeg gestorvn kiendjes en woavôorn dat er gin tyd gewist was om ze te dôopn, noa toe goane. 't Es dus een sôorte niemandsland; de kiendjes zyn te joung om kwoad gedoan 't eine, dus moetn ze nie noa d'elle. Ze zyn ôok nie gedôopt en van d'erfzonde verlost, dus kunn ze nie noa 'n eemle. (vodder leezn)

september

Leo Van Paemel was een West-Vlamsche kunstschilder uut Blanknberge. Je leefde in de vorige eeuwe.

Van Paemel was een persôonlike vertolker van de Nôordzêe en alles wat d'r mee verband oudt. Z'n specialiteit was 't schilderen van portretfigeurn. J'ist er in gesloagd een moderne interpretoatie te geevn an een klassiek genre, met de techniek van d'oude mêesters (vodder leezn).

juli

Een Iengels kerkof is e militair kerkof van de geallieerdn uut 'n Êestn Weireldôorlog. Iengels is in deze betêkenisse de verzoamelnoame voe ol de troepn van 't Gemênebest. Op een Iengels kerkof leggn der dus oek Canadiens, Schottn, Nieuw-Zeelanders enzovodders. De kerkoovn zyn ten êeuwigen doage verpacht an 't Gemênebest.

In den Westoek liggn d'r meer dan 170 Iengelsche kerkoovn. 't Grotste Iengels kerkof ter weireld es da van Tyne Cot. D'r liggn doar ollene ol bykan 120.000 Iengelsche militairn begroavn (vodder leezn).

meie

De Burg van Brugge is ‘t pling woa dat de geschiedenisse van Brugge begost is en woa dat den eestn burcht stound van de groavn van Vloandern, ols verdedigienge van de Vlamsche Kust teegn de Vikings.

Round dien burcht groeide Brugge in de loatere eeuwn uut tout e weireldstad.

Brugge wordt, deur de vele reien en bruggn, ‘t Venetië van ’t Noordn genoemd. De reien zyn genoemd noa de riviere de Reie die in dien tyd deur Brugge strôomde en nu helegans gekanaliseerd is.

't Burgpling gift 'n overzicht van duusd joar architecteure en is êen van de schônste plekkn van Brugge. (Klik ier vo vodder te leezn).

april

Alexander Sergejevitsj Poesjkin wos ne Russische schryver die algemêen bestempeld wordt as êen van de grotste Russische dichters, de voader van de Russische letterkunde en êen van de belangrykste Russen die ôoit bestoan ein.

Poesjkins letterkundige styl wos een miengelienge van veraaltechniek, dramatiserienge, romantiek en satire die de Russische (en sommigte niet-Russische) schryvers achter em fameus en lange beïnvloed eit. (Klik ier vo vodder te leezn).

moarte

Vossn zyn de grotste roofdiern die vôornkommn in West-Vloandern. Ze zyn over ’t algemêen ni geirn ezien omda ze zounder reedns kiekns zoun durven dôod bytn. Die reputoasje leeft ouk vodder in een uutdrukkieng lik ´t is e lêepn vos.

Ze leevn in oopn land en in busschn, mor oundertusschn leevn der ouk ol e masse in de mêeste grôte steedn. Ze kunn gemakkelik overleevn omda ze van nietnt vies zyn: z'eetn olle sôortn bêestn (veugels lik fazantn, muuzn en rattn, keuns en oazejoungn en zest grôte kevers). An ze joagn, doen ze dadde mêestol ollêne en oul ier mêestol a 't schemert of ol dounker is.

Vossn kunn e joar of tiene oud komn, mo 't zyn der styf vele die vele jounger dôod goan, deur overreen te zyn van otto's, deur de jacht en deur stropery. (Klik ier vo vodder te leezn).

februoari

Filips de Schoonn is vor uze streekn styf belangryk gewist.

Van z'n moeder Maria van Bourgondië erfdegt ie de Nederlandn, van z'n voader 't Uus van Habsburg en deur te trouwn mè Johanna de Woanzinnige Kastilië ('t loatere Spanje).

O z'n moeder in 1482 stierf begost de periode van de Habsburgsche Nederlandn.

Filips was d'n eestn Habsburger die regeerdege in Spanje. Vele loater, achter d'n troonsofstand van z'n zeune Keizer Karel V van 't Illig Rooms Ryk in 1556, wierdn de Habsburgers gesplitst in 'n Oostnrykschn en e Spoanschn tak en wierd Filips deur z'n ipvolgers erkend ols Filips I van Spanje, d'n eeste Spoanschn Habsburger (vodder leezn).

januoari

Basket is een ploegsport die surtout populair gewordn is deur den Amerikoanschn NBA me spelers lik Michael Jordan, Magic Johnson, Shaquille O’ Neal…

In basket speel je me twêe ploegn van vuuf spelers ip een basketveld. De bedoelinge is van zoveel meugelik puntn te scoren tegen mekoar deur een bolle te smytn deur een yzeren rink met een nette.

Anvallend wordt basket gespeeld deur te dribbelen of deur de bolle te passn noar een medespeler. Binn 'n bepoaldn tyd moet er een doelpoginge oundernomen wordn. De spelers en allemolle een verschillige positie ip 't speelveld. Een match wordt verdêeld in vier quarters. De ploeg die 't mêest puntn gescoord et wint.

Verdedigend wordt er geprobeerd 't anvallend team 't scoren te belettn of de bolle zelve te bemachtigen. Fysiek contact wordt bestraft met een persôonlike foute, ounsportief gedrag deur een technische foute. Een speler wordt uutgeslootn ost 'n vuuf foutn begoan et. (vodder leezn).

december

Et Frans-Vlams es de oorsprounkelikke West-Vlamsche toale van de Vloamiengn die in Frans-Vloandern weunn. De Fransche Vloamiengn noemn under streektoale nuuze Vlaamsche tale of et Vlemsch. De toale ligt styf dichte by 't West-Vlams uut d'n Westoek en es noois gin officiële toale gekommn. Deur ne bewuste toalpolitiek van Parys - ounder andere ollene ééntoalige Fransche schoolmeesters - es et Vlams sinsn d'annexoasje van Zuud-Vloandern deur Vrankryk in de 17e eeuwe styf achteruut gegoane.

De Akademie voor Nuuze Vlaamsche Tale es de toalorganisoasje die 't ounderwys van de Vlamsche regionoale toale in et Noorderdepartement promoot. In 2007 wos d'r en upmerkelik succes; z'èn toun van de Fransche autoriteitn goedkeurienge gekreegn voe en experiment van drie joar. In dien tyd meugn ze up universiteitn en colleges begunn mè ounderwys van de lokoale Vlamsche toale (vodder leezn).

november

Desoxyribonucleïnezuur, by de mêeste minsn beter gekend ounder zyn ofkortienge DNA es et erfelik materioal van olle leevnde weezns.

De primaire structuur van DNA is de volgorde van de nucleotiedn. Een nucleotiede es ip zyn beurt ipgebouwd uut 3 bouwstêenn: de fosfoatgroep, nen vuufoekign suker (2-deoxyribose), en een boase. De lange keetn dat er ozô gevormd weirdt, vormt van enstens nen dubbele helix woarin dat twêe DNA-keetns in een helixvorme udder round mekoar windn. (vodder leezn).

oktober

Roesschaert was een kwelgêest die ’t gemunt ad ip de Blanknbergenoars en surtout ip de visschers. De Blanknbergsche sage vertôont vele gelykenisse met de Antwerpsche Lange Wapper die in de Schelde verblêef, ounder verschillnde gedoantes verschêen en die ’t gêestig vound van menschn te kwelln en zelfs loate wandeloars te wurgn.

Sedert 1791 vertôont ie em ounder verschillnde gedoantes middn de Blanknbergsche bevolkienge en surtout ounder de visschers. Ie veranderde e ki in een katte, ton in een ezel, een kind, een vuuloop, een wandelende tunne… en dikwyls ook in een visscher. Vandoar dat ’n deur niemand te verkenn was (vodder leezn).

september

De Twidde slag om Mêesn, oek gekend ounder de noame "De Myneslag va Mêesn", wos e crucioal gevecht in 'n Êestn Weireldoorloge en wos e vôorloper van de Derde Slag om Yper (beter gekend ounder de noame Passchendoale). By diene slag kostn de Brittn enigte Duutsche stelliengn verovern.

'n Slag wos op 14 juni 1917 edoan. 't Dôdental wos enorm: round de 25.000 Duutsche e 17.000 Britse soldoatn (vodder leezn).