Evangeliarium

Deel van de serie over; kerkelijk gerei; gebruikt in de liturgie
	; Liturgisch vaatwerk; Vasa sacra; Miskelk · Pateen; Kelklepeltje; Ciborie · Monstrans; Pyxis · Custodiale; Vasa non sacra; Ampullen · Wijwatervat; Olievaatje; Wierookvat · Ablutievat; Paramenten ; Amict · Albe · Baarkleed · Cingel ; Tuniek · Dalmatiek · Fanon ; Kazuifel · Manipel · Stola ; Gremiale · Benedictievelum ; Mijter; Koorkledij ; Rochet · Superplie ; Koorkap · Cappa magna ; Kovel Kelkgerei; Bursa · Kelkvelum; Ciborievelum; Kerklinnen; Corporale · Kelkdoekje; Lavabodoekje · Palla; Altaardwaal; Kerkinterieur; Altaar · Ambo; Biechtstoel · Communiebank; Doksaal · Doopvont; Faldistorium; Godslamp · Hoogaltaar; Heilig Kruisaltaar; Bisschopszetel · Preekstoel; Sedilia; Tabernakel · Volksaltaar; Liturgische boeken; Altaarmissaal; Benedictionale · Brevier; Evangeliarium · Evangelistarium; Graduale · Kyriale; Lectionarium; Psalter · Rituaal; Sacramentarium · Volksmissaal; Overige; Flambouw · Processiekruis; Altaargong · Altaarschel · Sanctusbel; Wijwaterkwast · Scheepje; Doopschelp · Lessenaar; Thabor · Antependium; Paaskaars · Adventskrans

Het evangeliarium is de uit het Latijn afkomstige benaming voor het handschrift of boek dat de vier canonieke evangeliën bevat of die gedeelten van de evangeliën die in de Katholieke Kerk tijdens de mis gedurende het jaar worden voorgelezen of gezongen (perikopen).^[1]^[2] In het laatste geval wordt het ook evangelistarium genoemd.^[3]

Evangeliaria zijn vanwege hun belangrijke functie in de liturgie vaak kunstzinnig vormgegeven. Veel bekende middeleeuwse handschriften zijn evangeliaria. Het evangeliarium wordt gezien als symbool van de aanwezigheid van Christus, wiens leven in de evangeliën wordt beschreven en wordt daarom in de katholieke liturgie met de grootste eerbied omgeven: het wordt bewierookt en de lezer van het evangelie kust het boek na de lezing.

Terminologie


Boek	Inhoud	Doel
Evangeliarium	Bevat de vier canonieke evangelies en/of de perikopen	gebruikt bij het voorlezen van het evangelie in de mis
Evangelistarium	Historisch boek met naast evangelieteksten voor liturgisch gebruik; is vergelijkbaar met het evangeliarium	een bredere historische verzamelterm uit een oudere traditie
Epistolarium	Epistellezingen: Paulusbrieven, katholieke brieven, Handelingen van de apostelen	gebruikt voor de 1e of 2e lezing
Lectionarium	Alle lezingen die nodig zijn tijdens de liturgie van de mis: Oude Testament, psalmen, epistels,evangelie	complete bron voor alle lezingen tijdens de Eucharistieviering; een praktisch handboek voor priesters

Evangelistaria en epistolaria verdwenen ten gunste van het lectionarium.

Bekende exemplaren

Evangeliaria

Garima-evangeliarium, Ethiopisch (4e-7e eeuw, Abba Garima klooster, nabij Adwa)
Fragment uit een evangeliarium uit Sinope (6e eeuw, Bibliothèque nationale de France, Parijs)
Codex purpureus Rossanensis of Rossano-evangeliarium, in het Grieks (6e eeuw, bisschoppelijk museum van de kathedraal van Rossano, Calabrië)
De Syrische codexen van Rabbula (586, Biblioteca Mediceo Laurenziana, Florence) en Etschmiadzin (miniaturen 6e eeuw)
Evangeliarium van Augustinus van Canterbury (Cambridge, Corpus Christi College, MS286, Parker Library)^[4]
Book of Durrow (7e eeuw, Trinity College Library, Dublin)
Durham-evangeliarium (eind 7e eeuw, Kathedraal van Durham)
Lindisfarne-evangeliarium (begin 8e eeuw, British Museum, Londen)
Evangelieboek van Sankt Gallen (8e eeuw), een Iers werk
Book of Kells (eind 8e, begin 9e eeuw, Trinity College Library, Dublin)
Ada-evangeliarium (ca. 790-810, Stadtbibliothek, Trier); zie Ada-Groep
Evangeliarium van Echternach (ca. 700, Bibliothèque nationale de France, Parijs)
Codex Eyckensis of Evangeliarium van Aldeneik (8e eeuw, schatkamer St.-Catharinakerk, Maaseik)
Evangeliarium van Lorsch of Codex Aureus Laureshamensis (ca. 810, Vaticaanse Bibliotheek, Rome en Biblioteca Documentara Batthyáneum, Alba Iulia)
Evangeliarium van Aken (begin 9e eeuw, Schatkamer van de Dom van Aken)
Codex aureus van St. Emmeram (870, Bayerische Staatsbibliothek, München)
Uta-codex, vervaardigd in opdracht van Uta van Ballenstedt (ca. 1002, München)
Evangeliarium uit de regio van Xanten (10e eeuw) samengebonden met perikopen uit de 15e eeuw (Maurits Sabbe Bibliotheek ms 5000 BI 1, KULeuven). ^[5]
Codex Egberti, vervaardigd voor bisschop Egbert van Trier (Reichenau, 980–993)
Evangeliarium van Egmond (9e/10e eeuw, Koninklijke Bibliotheek, 's-Gravenhage)
Evangeliarium van Munsterbilzen (9e eeuw, bibl. Bollandisten, Brussel)
Lebuinuscodex (Evangeliarium; 9e eeuw, Museum Catharijneconvent, Utrecht)
Evangeliarium van Susteren (11e eeuw, schatkamer Sint-Amelbergabasiliek, Susteren)
Evangeliarium in Teseum, Tongeren. Het 12e eeuwse evangeliarium is voorzien van een 10e eeuws ivoorreliëf, afkomstig uit een Luikse werkplaats.^[6]^[7]^[8]
Evangeliarium in de Schatkamer van de kathedraal van Luik, 13e eeuw
Tetraevangeliarium van Ivan Alexander van Bulgarije, in het Middel-Bulgaars (14e eeuw, British Library, Londen)
Peresopnytsia-evangeliarium, in het Oud-Oekraïens (vervaardigd vanaf 1556 tot 1561, Nationale Bibliotheek, Kiev)

Evangelistaria

Het Karolingische Godescalc-evangelistarium (ca. 782, in de Bibliothèque Nationale te Parijs)
Ansfriduscodex werd geschreven en geïllustreerd in Sankt-Gallen in de tweede helft van de 10e eeuw. (Museum Catharijneconvent, Utrecht)^[9]^[10]
Het Perikopenboek van Hendrik II de Heilige (Reichenau, rond 1012)
Bernulphuscodex (midden 11e eeuw, Museum Catharijneconvent, Utrecht)

Literatuur

H. Leclercq, Evangéliaire, in: F. Cabrol en H. Leclercq, Dict. d'archéologie chrétienne et de liturgie, v(1922), kol. 775-845.

Galerij

Kroningsevangeliarium van Karel de Grote (ca. 800) in de schatkamer van de Hofburg te Wenen
Ansfriduscodex in Museum Catharijneconvent
Lebuïnuscodex in Museum Catharijneconvent